نشستی با حضور اسماعیل نوری علا، احمد تقوایی و آرام حسامی
گرداننده پنل: مهرداد مشایخی

گزارش از رویا ملکی

از آنجا که اصطلاح سکولاریسم در موارد مختلفی استفاده می‌شود، معنی دقیق آن بر اساس نوع کاربرد متفاوت است. فلسفهٔ سکولاریسم بر این پایه بنا شده‌ است که زندگی با در نظر گرفتن ارزش‌ها پسندیده‌ است و دنیا را با استفاده از دلیل و منطق، بدون استفاده از تعاریفی مانند خدا یا خدایان و یا هر نیروی ماورای طبیعی دیگری، بهتر می‌توان توضیح داد.

در حکومت معنی سکولاریسم، دخالت نکردن باورهای مذهبی در امر حکومت و برتری دادن اصول حقوق بشر بر سایر ارزش‌های متصور هر گروه و دسته‌ای است.
در مفاهیم جامعه‌شناسی، سکولاریسم به هر موقعیتی که در آن، جامعه مفاهیم مذهبی را در تصمیم‌گیری‌های خود کمتر دخالت دهد و یا این مفاهیم، کمتر موجب بروز اختلاف و یا درگیری گردد اطلاق می‌شود.
واژهٔ سکولار در زبان لاتین به معنای «این جهانی»، «دنیوی»، «گیتیانه» و متضاد با «دینی» یا «روحانی» است. امروزه وقتی از سکولاریسم به عنوان یک آموزه (دکترین) سخن می‌گویند، معمولاً مقصود هر فلسفه‌ایست که اخلاق را بدون ارجاع به جزمیات (دُگم‌های) دینی بنا می‌کند و در پی ارتقای علوم و فنون بشری است.
سکولاریسم در ایران بیشتر بار سیاسی دارد و به جای برچسب سیاسی به کار می‌رود اما این روز‌ها روشن فکران بر آنند تا با نشت‌ها و رسانه‌ای کردن این تعریف به تعریفی مشترک از آن برسند تا الگوی مناسبی را برای ایران ارائه دهند از این رو موسسه همزبان در نشست سکولاریزم و زمامداری بازخواست پذیر به میزبانی دکتر اسماعیل نوری علا، احمد تقوایی و دکتر آرام حسامی با گردانندگی دکتر مهرداد مشایخی نشست و در یک کپ به باز خوانی تعاریف این واژه پرداخت.
سکولاریزم وهزار و یک سوء تفاهم
دکتر اسماعیل نوری علا «، جامعه‌شناس، استاد دانشگاه و کنش گر سیاسی با موضوع سکولاریزم و هزار و یک سوء تفاهم رشته کلام را با تعریف سکولار آغاز کرد و گفت: تجربۀ سی و یک سالۀ حکومت مذهبی در ایران، سبب شده تا انواع تفسیرهای نادرست، بی‌دقت و با سوء نیت از کلمه سکولار پدید آید.
وی با اشاره به اینکه سکولاریسم را، در معنای سیاسی‌اش، «جدایی حکومت از مذهب» می‌دانم و نه «جدایی دولت از دین» به ریشه یابی لغوی اسکولاریزم پرداخت و افزود: متاسفانه در تعریف (سپریشن آو چرچ‌اند استیت) اغتشاش عمده‌ای وجود دارد و به صورت جدایی دین از سیاست ترجمه شده است. و در ‌‌نهایت با یک تعریف غلط برای ایرانیان هزار برداشت نادرست و سوء تفاهم را به همراه داشته است.
چرا که نه (چرچ) به معنی دین است و نه (استیت) به معنای دولت.
این استاد داشنگاه ادامه داد: (چرچ) به معنای کلیسا و «نیایشگاه» است و از لحاظ ساختاری حکایت از وجود «نهاد اجتماعی سازمان یافته» ‌دارد. اما در زبان عربی و فارسی این نهاد اجتماعی سازمان یافته را مذهب می‌خوانند و نه دین.
اینجامعه‌شناس با اشاره به اینکه عده‌ای برانند که سکولاریزم یعنی جدایی دین از دولت ادامه داد: به هیچ وسیله‌ای نمی‌توان دین را از دولت جدا کرد، چرا که دین جزئی از آدم هاست.
وی با تاکید بر اینکه در زبان عربی دین و مذهب با هم متفاوت هستند به بررسی تفاوت‌های دین، ایمان و مذهب پرداخت و گفت: ایمان به معنای نیت و متعهد بودن به عالم غیب که این را نمی‌توان با هیچ فیلتری از کسی جدا کرد، اما دین به معنای نیت در کنار یک پیغمبر و مذهب هم با آمدن این پیغمبر برای پیشنهاد یک راه و روش برای زندگی شروع می‌شود.
این کنشکر سیاسی با تاکید براینکه مذهب یک نهاد اجتماعی است و کار کرد سیاسی دارد تاکید کرد: هیچ کلیسایی حق ندارد در مباحث سیاسی وارد شود.
وی در بخش دیگری از این نشست با اشاره به اینکه برخی معتقدند سکولاریزم‌ها می‌خواهند دین را از مردم بگیرند با ارائه این پرسش که چگونه ممکن است ادامه داد: سکولار‌ها با دین مردم کاری ندارند، روی صحبت سکولار‌ها با آخوند‌ها و همه آنهایی است که مذاهب را طراحی می‌کنند. سکولاریزم حافظ مذاهب است و از ایجاد مزاحمت یک گروه برای گروه دیگر ممانعت می‌کند.
نوری علا با تاکید بر اینکه تنها در سکولاریزم است که مذاهب با آزادی عمل می‌کنند و مزاحم یگدیگر نمی‌شوند افزود: البته کلمه سکولار می‌تواند در سطوح مختلف سیاست و حکومت عمل کند.
این استاد جامعه‌شناسی در قسمت دیگری از سخنانش اظهار داشت: بعضی‌ها بر این معتقدند که سکولار یعنی بی‌خدایی، این تعریف در مباحث حکومت و سیاست نیست و ریشه در تعرف فلسفی سکولار دارد. زمانی که صحبت از سکولار در حکومت اسلام به میان می‌آید مبحث سیاسی است.
وی مبحث نوع اندیشی را یکی از ممنوعه‌های حکومت اسلامی عنوان کرد و ادامه داد: به محض اینکه زمام حکومت به دست فرقه خاص افتاد نوع اندیشی دینی ممنوع شد.
اینجامعه‌شناس با تاکید بر اینکه در قبال حکومت مذهبی مسلط بر ایران هیچ بدیلی نداریم به جز دولتی مردمی و دور از هر تبعیض ادامه داد: ایران نمی‌تواند با این حکومت نوع اندیشی دینی داشته باشد تنها یک حکومت سکولار به بازبینی پایه‌های فکری خود می‌پردازد و می‌تواند مذهب خود را بروز کند و این در حالی است که حکومت استبدادی مانع این بازبینی می‌شود.

درک مشترکی از سکولار وجود ندارد

احمد تقوایی فعال سیاسی و مدیر انجمن آینده نیز در نشست سخن خود را با اشاره بر اینکه تعریف واحدی از سکولارم وجود ندارد آغاز کرد.
وی با تاکید بر این به تعداد کشور‌ها تعریف‌های متفاوت از سکولار وود دارد گفت: هیچ کشوری درک واحد و مشترکی از واژه سکولار ندارد.
این فعال سیاسی قبل و بعد از انقلاب ادامه داد: جوامع بشری در توسعه مختلف زمانی که به موضوع مباحث مذهب یا حوزه‌های مختلف اجتماعی می‌رسند تعریف‌های مختلفی را انتخاب می‌کنند.
وی افزود: تفکر سکولار به صورت کلی ریشه در عصر روشنگری در اروپا دارد. ارزش‌هایی مانند جدایی دین از سیاست، جدایی کلیسا و حکومت در آمریکا، و لائیسیته در فرانسه بر پایه سکولاریسم بنا شده‌اند.
تقوایی به دسته بندی ساختاری سکولار در دنیا پرداخت و ادامه داد: در این دسته بندی سه تعریف برای سه کشور بزرگ اروپایی و امریکا وجود دارد و یکی برای آسیا.
این فعال سیاسی سکولار آمریکا را سکولار لیبرال نامید و گفت: از منظر جفرسون نقطه حرکت سکولاریسم محدود کردن اختیارات دولت و قانون گذاران است در این مدل دولت حق دخالت در امور دینی و حق ساختن مذهب را ندارد.
وی با اشاره به مدل سکولار غرب در فرانسه از آن با نام سکولار دموکراتیک یاد کرد و ادامه داد: در این نوع نگرش سکولار دموکراتیک خشن، دولت حق دخالت در امور مذهبی را دارد، دولت فرانسه در تبعیض گسترده بر علیه مسلمانان و دیگر مذاهب است و بعضی مذاهب را غیر قانونی اعلام می‌کند و مانع از حرکت‌های تند مذاهب می‌شود.
تقوایی در بخش دیگر سخنانش با بررسی مدل سوم سکولاریزم اظهار داشت: روسیه را می‌توان به عنوان مدل سوم نام برد که در آن مذهب افیون مردم است و دولت حق دارد آن را از بین ببرد.
وی با اشاره به بحث ایران گفت: متاسفانه با پراکندگی ایرانیان در دنیا و قرار گرفتن روشنفکران زیر چتر‌های مختلف سکولار در اقصی نقاط دنیا تعریف‌های متفاوتی در بین این گروه، از سکولار وجود دارد که به فضای زندگی آن‌ها در کشور‌ها و تعریف آن کشور‌ها از سکولار باز می‌گردد.
این فعال سیاسی بهترین نوع سکولار را برای ایران از دیدگاه خود، سکولار لیبرال خواند و در پی اثبات درستی آن افزود: احترام به مذاهب و تلفیق با سکولاریزم لیبرال می‌تواند نقطه آغازینی باشد برای داشتن یک حکومت غیر تبعیضی در ایران.
وی در توضیح این مبحث تاکید کرد: دولت نباید بتواند قانونی تصویب کند تا درمذاهب مردم دخالت کند، دولت نباید بتواند قانونی تصویب کند که هدف آن محدود کردن دین یا توسعه آن باشد، دولت نباید بتواند مردم را مجبور به کاری کند که با مذهب و دینشان دخالتی داشته باشد.
وی در پایان گفت: جدایی دخالت دولت از امور دینی یعنی بیرون نگهداشتن دولت از زندگی مردم و این یعنی احترام به حقوق بشر.
سکولاریزم و باز خواست پذیری حکومت
سخنران دیگر دکتر آرام حسامی استاد علوم سیاسی و فلسفه با موضوع سکولاریزم و بازخواست پذیری حکومت ادامه این نشست را در دست گرفت.
وی در ابتدا با طرح چند سوال گفت: پرسش سیاسی این است که قدرت تصمیم گیری در مورد مسائل سیاسی باید به دست چه کسانی باشد؟ این افراد باید چه شاخصه‌هایی داشته باشند و حقانیت آن‌ها آز کجا تامین می‌شود؟
حسامی با اشاره به اینکه پاسخ این سوال‌ها در دوره‌های مختلف دستخوش تغییر می‌شود ادامه داد: قدرت توجیه کننده دولت است و حقانیت به مشروعیت تبدیل می‌شود.
این استاد علوم سیاسی تاکید کرد: در قرن بیست و یکم حقانیت حکومت تنها در دنیای مدرن دموکراسی یعنی از طریق صندوق‌های رای تامین می‌شود و حکومت به دست مردم است و حقانیت حکومت از طریق قراردادهای اجتماعی تعریف می‌شود.
وی ادامه داد: زمامداری و بازخواست پذیر بودن نیز از این صورت مسئله حل می‌شود، اگر حکومت از سوی اشخاص انتخاب شود، بازخواست پذیر می‌شود. چرا که حقانیت از سوی مردم بدست می‌آید.
این استاد فلسفه با این تعریف که سیاست امری است انسانی نه الهی، دنیوی است نه آسمانی به تعریف ساده سکولاریزم پرداخت و افزود: تنها حکومتی می‌تواند حقانیتش را از مردم بگیرد که بازخواست پذیر باشد.
وی تاکید کرد: دولت باید بر مبنای قانون محوری و سکولار باشد و مردم باید بر سر اینکه چه قانونی را می‌خواهند به اجماع برسند و گفتمان کنند.
نشست سکولاریزم و زمامداری بازخواست پذیر در سه بخش سخنرانی و نقدسخنرانی اعضای نشست توسط سه سخنران و پرسش و پاسخ طراحی شده بود.
در بخش نقد و تحلیل سخنرانی‌ها دکتر نوری علا با اشاره به انحلال حکومت اسلامی به عنوان دغدغه ذهنی خود گفت: در ابتدا باید به انحلال بیاندیشیم و بعد بر سر داشتن حکومت پادشاهی یا جمهوری به مذاکره بنشینیم. عبور از خط انحلال ایران درست مثالی است که باید برای تعریف دولت سکولار در ایران داشت.
وی در نقد سخنان دکتر تقوایی افزود: اول باید بر سر داشتن دولت سکولار به توافق برسیم و بعد به نوع آسیایی و اروپایی آن بپردازیم.
اینجامعه‌شناس با رد سخنان دکتر تقوایی ادامه داد: در ایران دولت بر دین تسلط ندارد بلکه این دین است که بر دولت مسلط است و ما نمی‌توانیم برای دولت سکولاریزم آینده نسخه بپیچیم.
نوری علا ادامه داد: در حال حاضر تنها آلترناتوی که برای حکومت اسلامی وجود دارد، یک حکومت سکولار است.
همچنین دکتر تقوایی در ادامه در پاسخ به این نقد گفت: کنار گذاشتن مخالفت‌های مهم نظری برای رسیدن به بزرگ‌ترین جنبش‌های سیاسی غیر قابل امکان است.
وی با تاکید بر اینکه هیچ تحولی بدون گفتمان اساسی امکان پذیر نیست افزود: جامعه‌ای که تکلیف خود را در بستر روشن نکند و اجازه دهد دولت دیگر حتی سکولار بر سر کار آید اشتباه بزرگ تری را مرتکب شده است.
این فعال سیاسی ادامه داد: در ابتدای تغییر حکومت در ایران شیعیان باید تعهد کتبی دهند که با باورهای متفاوت دینی و فرهنگی مخالفتی ندارند. باید اعلام کنند که حکومتی که بر سر کار می‌آید بر ادیان دخالتی ندارد.
وی تاکید کرد: ما باید تعهد دهیم که از جمهوری اسلامی به جمهوری حقوق بشر خواهیم رفت. و اگر می‌خواهیم یک گفتمان نوین در جامعه سازمان دهی کنیم باید با یک فرهنگ عمیق مرز بندی کنیم.
در ادامه صحبت دکتر آرام حسامی با تاکید بر اینکه قرار داد‌ها ی اجتماعی که می‌بندیم باعث بوجود آمدن یک حکومت می‌شود گفت: متاسفانه تعریفی که سکولاریزم شده سوء تفاهم‌هایی را به همراه دارد، بعضی از سکولار‌ها ستیزه جویی با مذهب را عنوان می‌کنند، برخی می‌گویند بی‌خدایی بی‌دینی، و گروهی مذهب زدایی می‌کنند، اما این بدان معنا نیست که کسی نمی‌تواند مذهب داشته باشد.
وی افزود: اگر حوزه شخصی را از حوزه اجتماعی جدا کنیم این تعبیر تعاریف حل می‌شود.
این استاد علوم سیاسی با تاکید بر اینکه بر خلاف سخنان دکتر تقوایی مبنی بر گرفتن ضمانت از دولت جدید و شیعیان ادامه داد: تعهد نیاز نیست چرا که قرار نیست حکومت جدید شخص محوری باشد، و تنها قانون اساسی باید تضمین کننده باشد که آزادی مذاهب و آزادی از مذاهب وجود دارد.
وی با تاکید بر اینکه دولت در حکومت جدید تنها وظیفه دارد و مستخدم مردم است تاکید کرد: قانون می‌تواند تنها حافظ منافع مردم باشد و تمام حقوق با مردم است و تعریف من از سیاست سازش است.
ادامه این جلسه با پرسش و پاسخ و کمبود وقت همراه بود.

 

0 Comments

You can be the first one to leave a comment.

Leave a Comment